‘Moeder, vertel eens wat van Adolf Hitler’

Het is een spannende collectie boeken, die vanaf vandaag wordt geëxposeerd in Winsum. Kinderboeken uit en over de tweede wereldoorlog. De expositie heet “Van Moeder, vertel eens wat van Adolf Hitler tot Reis door de nacht, Het kinderboek uit en over de Tweede Wereldoorlog”. Vandaag mocht ik haar openen. Ik ging voor mijn toespraakje eens na hoe dat zat met mijn eigen kinderboeken over ‘de’ oorlog.

Op een dag ontdek je de oorlog…

Ik weet niet hoe het bij jullie zit, maar toen ik 12, 13 jaar oud was, begon ik enorm veel boeken over de Tweede Wereldoorlog te lezen. Ik verslond ze.

Inmiddels ben ik zelf vader en ik zie bij mijn kinderen, maar ook bij hun leeftijdsgenoten, eigenlijk hetzelfde gebeuren. Opeens hebben je kinderen belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog. Of het nu komt door de geschiedenislessen op school, door een serie op Netflix of door iets wat in onze samenleving gebeurt – op een dag is de belangstelling gewekt. Lezen ze boeken! Stellen ze tijdens het eten vragen. Grote vragen, zoals: wat zou jij doen als… Het eerlijkste antwoord is altijd dat ik het niet weet.

Wat dat betreft is deze tentoonstelling, met een uitzonderlijk lange titel, een schot in de roos. De combinatie jongeren en boeken over de oorlog is een goede.

En er is genoeg verschenen om uit te kiezen. Gistermiddag stond ik voor de boekenkast thuis, om nog even goed na te denken over wat ik hier ga zeggen. En ik dacht: stel je eens voor dat er geen Tweede Wereldoorlog zou zijn geweest. Hoeveel lege plekken zie ik dan in deze boekenkast? En dan staat ‘Mein Kampf’ – waarover in de afgelopen weken zoveel te doen was – er nog niet eens bij!

Een oorlog die vaak nogal zwart-wit is… 

Er is onvoorstelbaar veel geschreven over de Tweede Wereldoorlog. Je hebt natuurlijk talloze geschiedenisboeken die er over gaan. Je hebt boeken met getuigenissen van mensen die de oorlog hebben meegemaakt, bijvoorbeeld mensen die in het verzet zaten, mensen die onderdoken, mensen die onderduikers in hun huis opnamen, joodse mensen die de vervolging hebben overleefd – je kunt eigenlijk elke invalshoek wel noemen, of het is in boekvorm verschenen.

En dan heb ik alleen nog maar over onze Tweede Wereldoorlog, die van 1940 tot en met 1945, en de aanloop daar naartoe. Maar denk eens even aan andere landen. Zij hebben ook een Tweede Wereldoorlog. Met soms net een andere begin- en eindtijd en met andere vormen van de strijd tegen de bezetter.

Als we straks de tentoonstelling echt kunnen bekijken, krijg je misschien het zelfde gevoel. Ongelooflijk, wat is de Tweede Wereldoorlog van veel kanten bekeken, beschreven en onderzocht.

Verhalen van goed en kwaad

Er verschijnen nog altijd dagboeken uit deze periode en er is natuurlijk onnoemelijk veel literatuur. Literatuur waarin de oorlog nogal eens als decor wordt gebruikt voor een verhaal over goed en kwaad.

Een van de bijzondere dingen in de tentoonstelling die we vanaf vandaag kunnen bekijken, is de hoeveelheid kinder- en jeugdboeken die zijn verschenen in de Tweede Wereldoorlog. Dus niet geschreven over die tijd, maar in die tijd.

Die boeken heb je in twee smaken: boeken waarin schrijvers die aan de kant van de Duitsers stonden een verhaal voor en misschien wel over kinderen. Om te laten zien dat de Duitse ideologie een juiste was en leidde tot geluk en welvaart.

Daar tegenover staan dan de boeken die door mensen in het verzet werden gemaakt, waarin het tegendeel aan bod kwam: in die boeken is de goede afloop natuurlijk, dat de Duitsers werden verslagen.

Wat deze verschillende ideologische invalshoeken met elkaar gemeen hebben, is dat de schrijvers wilden laten zien dat zij gelijk hadden. Dat zij behoorden tot het goede en de tegenpartij tot het kwade.

En van een overrompelende rechtlijnigheid…

Door het verhaal werd je als lezer op een stoel in hetzelfde kamp neergezet, zag je de wereld door de ideologische bril van de schrijver. Een wereld die redelijk zwart-wit is. En waarin ook de onvermijdelijkheid van het eigen gelijk wordt aangetoond.

In geschiedenisboeken zie je vaak een soortgelijke benadering. Tenminste, de geschiedenis wordt nogal eens neergezet als een logisch proces; de dingen zijn gegaan zoals ze wel moesten gaan.

In die benadering zie je bovendien dat mensen en organisaties uiterst duaal worden ingedeeld: je hebt aan de ene kant de goede mensen en aan de andere kant de slechte. Om het in computertaal te zeggen: je bent een ééntje of een nulletje, iets ertussen bestaat niet.

De boeken over de oorlog die ik als kind las, kan ik nu achteraf zeggen, hadden soms dat zelfde patroon. Het zijn boeken die hier ook staan. Ik doel op de vier boeken van Reis door de Nacht, van Anne de Vries. Of op Engelandvaarders, van K. Norel. Of Snuf de Hond, van Piet Prins. De kenners herkennen ongetwijfeld onmiddellijk de effecten van de verzuiling!

En ze hadden ook op mij het onvermijdelijke effect: een glashelder beeld van goed en fout in de Tweede Wereldoorlog. Ik weet nog hoe teleurgesteld ik was toen mijn opa – een gereformeerde boer uit Borger – me vertelde dat hij niet in het verzet had gezeten. Had ik dat! Boekenvol oorlogshelden en verzetsstrijders doorgelezen. En uitgerekend mijn opa zat dan weer niet in het verzet!

Het echte leven is minder overzichtelijk

Ik wil hier niet mee te zeggen dat het slechte boeken waren. Maar wat wel zo is, is dat het in de ‘echte’ leven helaas niet zo overzichtelijk is. Althans, dat is mijn ervaring.

Boeken over de oorlog zijn spannend. En zoals je in cowboy-boeken altijd ziet, dat ze achter indianen of een bende treinrovers aan moesten, zo zijn we eraan gewend dat je in oorlogsboeken elke dag in het verzet levensgevaarlijke toeren en heldendaden verrichten. Of dat er dagelijks gevechten, bombardementen en razzia’s waren. Met opnieuw die duidelijke scheiding tussen goed en kwaad. En heel weinig oog voor de sluipende, geleidelijke overgangen van een beetje slecht naar nog slechter.

We weten niet altijd direct welke mensen slechte bedoelingen hebben. We kunnen in het dagelijks leven ook niet met zekerheid voorspellen hoe het gaat. En er zijn weinig mensen die het in hun beoordeling van de werkelijkheid altijd goed zien. De bank waar we vandaag de dag met vol vertrouwen klant zijn, kan morgen bijvoorbeeld een witwas-schandaal aan de broek hebben. Of, zoals we in 2008 zagen, op omvallen staan. En wat doen we dan?

Het goede doel waar we geld aan geven om de wereld beter te maken, staat morgen lelijk in de krant. Kerken, vakbonden, politici… ze zijn zo vaak negatief in het nieuws, dat je bijna zou geloven dat het allemaal slecht is.

Ik denk ook aan Bernard Madoff, een gerespecteerde belegger met veel verstandige klanten. Hij bleek zo’n 65 miljard dollar aan beleggingsfraude te hebben gepleegd en kreeg 150 jaar gevangenisstraf. Niemand die dat zag aankomen.

Niet als held geboren

Dus ja, als we het kwade of het goede zouden kunnen herkennen, op grote afstand al; wat zou dat schelen in ons leven! Maar een roman van Harry Mulisch (geen jeugdliteratuur dus, maar wel één van de grote Nederlandse romans over de Tweede Wereldoorlog), De Aanslag, laat zien dat goed en kwaad dwars door elkaar heen lopen.

Het leven van de hoofdpersoon in dat boek, Anton Steenwijk, en zijn familie, was immers heel anders gelopen als een van de buren geen hagedissen in een terrarium had gehouden. De buurman hechtte zoveel aan hagedissen in zijn terrarium, zijn hobby, dat hij niet inzag dat zijn ingreep mensenlevens ging kosten.

Het kwaad, kortom, zien we dus meestal niet op grote afstand al aankomen. Anton Steenwijk leert dit te begrijpen, omdat hij eigenlijk zijn hele leven bezig is om te leren wat er die ene nacht nou precies is gebeurd. En komt hij tot het inzicht, dat mensen soms met de beste bedoelingen toch bij anderen leed aanrichten.

Kortom, de wereld is niet zwart-wit. Je wordt ook niet als schurk of held geboren. Ik denk dat Remco Campert dat heel mooi beschrijft in het volgende gedicht

Verzet begint niet met grote woorden…

(Geplaatst op Linkedin op 15 september, n.a.v. de opening van de tentoonstelling)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *