Resultaten uit het verleden

Het decor is al indrukwekkend. De Johannes a Lasco bibliotheek in Emden is gebouwd in de muren van een middeleeuwse kerk. De bombardementen in de oorlog deden hun dodelijke werk, ook in het stadshart van Emden. En de kerk die ooit het centrum van het Noordduitse protestantisme vormde, was decennialang een ruïne. Nu is het het statige omhulsel van een prachtige bibliotheek.

In het schip van de kerk zitten honderden ondernemers, aangesloten bij de Industrie und Handelskammer für Ostfriesland und Papenburg. Ze luisteren langdurig terwijl de geur van het avondeten langzaam de kerk vult. Nadat ze hun voorzitter Bernhard Brons, Minister Bernd Althusmann en ondergetekende hebben aangehoord, loopt het tegen negenen. Het lukt de sprekers nog net om de knorrende magen te overstemmen.

Minister Althusmann, foto: Henk Staghouwer

De voorzitter en de minister zijn het in hun bijdragen roerend met elkaar eens: de in 2015 kapotgevaren Friesenbrücke moet zo snel mogelijk worden hersteld. Want dat is nodig voor een goede verbinding tussen onze beide landen. Ze uiten beiden hun frustratie over het ruimtelijke ordeningsrecht in Duitsland.

We ontmoeten gifmengers en moordenaars.

Ik ben besteld voor een ‘feestrede’. Die voert de aanwezigen via de gemeenschappelijke geschiedenis naar een gezamenlijke toekomst. We leggen een weg af, die begint bij Abraham Kuyper en Johannes a Lasco. We ontmoeten gifmengers en moordenaars. En een Nederlands Kamerlid dat zijn tijd ver vooruit was. Mijn betoog eindigt hier in Emden, bij onszelf. Een rijke gemeenschappelijke geschiedenis is namelijk geen garantie voor de toekomst. Uiteraard spreek ik in het Duits. Maar voor Nederlandse lezers is een andere taal geschikter.

Johannes a Lasco

In het protestantse milieu waarin ik ben opgegroeid, is Abraham Kuyper een held. Hij stichtte een kerk, een krant, een universiteit en de eerste politieke partij van Nederland. Hij was een dominee die minister-president werd. Abraham Kuyper was begin vorige eeuw een groot Nederlands staatsman.

Als jongeman schreef hij nogal strenge brieven aan zijn verloofde. Romantisch leek hij me niet echt. Zo schreef hij haar dat ze wel eens wat meer belangstelling mocht tonen voor het onderwerp waar hij van wakker lag. Dat onderwerp was… Johannes a Lasco!

Dat zag u vast niet aankomen! Kuyper was onder de indruk van de ideeën van deze 16e-eeuwse theoloog uit Emden. Hij schreef erover in zijn proefschrift en gebruikte ze bij het ontwerpen van een kerkorde voor de Gereformeerde Kerken in Nederland, waarvan vanzelfsprekend Abraham Kuyper de voorman was.

In Nederland werd hij vervolgd, net als veel protestanten. En hier was hij welkom.

Daar moet ik aan denken, nu wij vandaag bij elkaar zijn in de Johannes a Lasco-bibliotheek. Ik spreek hier onder een groot portret. Johannes a Lasco was in de 16e eeuw als protestant welkom in Emden. In Nederland werd hij vervolgd, net als veel Nederlandse protestanten. En hier was hij welkom.

Net als ik vandaag. Om te spreken over versterking van de samenwerking tussen Noord-Nederland en Noordoost-Duitsland. Als we kijken naar onze geschiedenis, doen we eigenlijk niks bijzonders. De banden tussen onze regio’s gaan ver terug. Niet alleen via Johannes a Lasco. ‘Onze’ Ubbo Emmius kwam bijvoorbeeld hier uit de buurt.

Resultaten uit het verleden…

De regeringen van Nederland en het groothertogdom Oldenburg sloten in 1853 al een overeenkomst over de wederzijdse uitlevering van boosdoeners. Zo hadden we de uitwisseling van brandstichters, gifmengers, moordenaars en valse getuigen toch maar netjes geregeld.

Ik vond ook een verslag van een vergadering van onze Tweede Kamer uit 1865. Onderwerp van gesprek was een overeenkomst met Hannover over de aansluiting van de spoorweg van Groningen via Winschoten aan de Hannoverse Westbaan. Een van de Kamerleden pleit er in het debat voor om die spoorweg óók aan te sluiten aan de spoorlijnen naar Oldenburg, Bremen en Hamburg. Daarmee zou het rendement van de Nederlandse noordelijke spoorweg wel vertienvoudigen, rekent hij voor. Er is dus niks nieuws onder de zon…

Maar als je niet werkt aan een gezamenlijke toekomst, heb je niet zoveel aan zo’n band.

Als we terugkijken in de geschiedenis, vinden we verschillende overeenkomsten en samenwerkingsvormen tussen onze regio’s. Dat is mooi. Een gezamenlijk verleden schept een band. Maar als je niet tegelijkertijd werkt aan een gezamenlijke toekomst, heb je niet zoveel aan zo’n band. Resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst.

Gezamenlijke toekomst

Maar toekomst hebben we wel degelijk. Ik zie zo’n gezamenlijke toekomst heel duidelijk voor me. Vroeger wisselden we boosdoeners uit. Maar in de toekomst zie ik talentvolle en innovatieve ondernemers, werknemers en wetenschappers moeiteloos pendelen tussen onze regio’s.

Ik zie Noordelijke havens, vol bedrijvigheid en activiteiten over en weer. Ik zie een gezonde en veerkrachtige Eemsmonding. Waar Nederlandse en Duitse overheden, bedrijven en natuur- en milieuorganisaties eendrachtig samen aan werken. Ik zie windparken op zee. En zonneparken, mooi ingepast in het landschap. Ik zie treinen reizigers snel en comfortabel van Groningen naar Bremen brengen. En van Bremen naar Groningen. Ik zie vooral twee prachtige regio’s die één geheel vormen. Waar mensen duurzaam, veilig en welvarend wonen, werken en recreëren.

Dat klinkt als een sprookje. Maar wij kunnen dat samen waarmaken. En dat móet ook. Er is veel onrust in Europa en in de wereld. Wat jaren vanzelfsprekend was, staat nu op losse schroeven. Welke koers varen de Verenigde Staten? Hoe geven we Europese samenwerking in de toekomst vorm? Hoe gaat het verder na de Brexit?

Als wij onze krachten bundelen, kunnen we dat sprookje dichterbij brengen

In het licht van deze vragen is een krachtig Europa belangrijker dan ooit. Een versplinterd Europa is een zwak Europa. Ik ben ervan overtuigd dat we alleen sámen kunnen werken aan een Europa dat duurzaam, veilig, gezond en economisch sterk is.

Wij praten graag over Europa als ver van ons bed. Als ‘zij’ daar in Brussel. Maar Europa, dat zijn wij. U en ik. Als wij onze krachten bundelen, kunnen we dat sprookje van welvarende regio’s en een sterk Europa dichterbij brengen.

Klinkt mooi, denkt u. Maar word nu maar eens concreet… Hóe gaan we dat doen? Ik noem vijf terreinen waar veel kansen voor samenwerking liggen.

1. Bestuurlijke samenwerking

Dan begin ik maar met het terrein waarvan ik zelf enig verstand meen te hebben: bestuurlijke samenwerking. Daar heb ik goed nieuws. Het is voor het eerst dat Niedersachsen en overigens ook Noordrijn-Westfalen genoemd worden in een regeerakkoord van een Nederlands kabinet.

Ons kabinet schrijft dat het belemmeringen gaat wegnemen die mensen ervaren in de grensregio’s. Samen met Duitse en Belgische overheden gaat de Nederlandse regering kijken hoe mensen makkelijker over de grens kunnen werken en reizen.

voor het eerst dat Niedersachsen wordt genoemd in een Nederlands regeerakkoord

Nog meer goed nieuws is dat de samenwerking met Noord-Nederland ook een plek heeft gekregen in het regeerakkoord van de huidige regering van Niedersachsen. Intussen ben ik zelf, op verzoek van de Nederlandse staatssecretaris, samen met een Nederlands-Duitse werkgroep, bezig een ‘Kooperationsagenda Niederlande-Niedersachsen’ te maken.

Dat klinkt u als ondernemers misschien nog wat vaag in de oren. Maar het doel van die gezamenlijke agenda is juist om bestaande activiteiten en initiatieven te stroomlijnen, zodat ze effectiever werken. En nieuwe plannen te laten opbloeien. Als het aan de bestuurders ligt, staan alle seinen voor samenwerking dus op groen!

2. Energie en klimaat

Tweede terrein is energie en klimaat. Bij de ingang van deze oude kerk zag ik een bordje op de deur: bij hoge temperaturen moet deze deur dicht blijven. De temperatuur in deze zaal is goed te doen. Zeker als je het vergelijkt met hoe we deze zomer hebben lopen zweten. Die hete zomer kan toeval zijn. Maar alle deskundigen zijn het erover eens dat extreme weersomstandigheden vaker zullen voorkomen door de opwarming van de aarde. We moeten daarom af van fossiele brandstoffen. In Groningen komt daar nog een heel wrange reden bij. Ik nodig u uit om eens door het prachtige Noordoost-Groningen te rijden, als u dat niet al gedaan heeft. U zult versteld staan van de schoonheid van het gebied. Van de stille landweggetjes. De statige herenboerderijen. De pittoreske dorpjes en de middeleeuwse kerken.

Maar u zult ook de stutten en de steunen zien rond sommige gebouwen. U zult de scheuren zien in de huizen. En in de harten van de mensen. Het Groningse aardgas heeft Nederland en Europa welvaart en warmte gebracht. Maar brengt Groningen haast onherstelbare schade toe. We zijn blij met het besluit van onze minister Wiebes om de gaswinning in Groningen naar nul te brengen. Maar het zal lang duren voor de schade in onze provincie is hersteld. Voor de inwoners zich veilig voelen en zij weer vertrouwen in de toekomst hebben. Door samen met ons op te trekken en met ons te investeren in een sterke grensregio, kunt u ons helpen dat vertrouwen terug te brengen.

Lang niet iedereen staat te trappelen als dat betekent dat er een windpark voor je deur komt.

Op het gebied van energietransitie en klimaat liggen er veel kansen voor samenwerking. We hebben elkaar bovendien hard nodig. Energietransitie vraagt om nieuwe technieken en technologische doorbraken. Maar ook om innovatieve communicatie en sociaalmaatschappelijke vernieuwingen.

Het bereiken van maatschappelijk draagvlak voor vormen van duurzame energieopwekking is soms lastiger dan het ontwikkelen van de technieken. We moeten allemaal, burgers en bedrijven, meewerken aan energietransitie. Lang niet iedereen staat te trappelen als dat betekent dat er een windpark voor je deur komt. Dat je je vertrouwde gasfornuis kwijtraakt. Dat je tegen een zonneweide moet aankijken. Of dat je, als burger of als bedrijf, hoge kosten moet maken. Het helpt als we daarin aan beide kanten van de grens samen optrekken.

We hebben elkaar daarnaast nodig, omdat duurzame energiebronnen niet altijd kunnen leveren als de vraag groot is. Of juist teveel produceren als de vraag laag is. Daarvoor hebben we slimme energieopslag en smart grids nodig. En moeten we energie over de grens kunnen vervoeren. Zo kunnen we misschien samenwerken op het gebied van aanlanding van offshore Duitse windstroom in de Eemshaven.

Bovendien hebben we elkaar nodig om samen te zorgen dat de Eemsmonding niet alleen bruist van economische activiteit, maar ook veerkrachtig en gezond blijft. Dat planten en dieren er blijven leven en de natuur óók bruist van activiteit. Gelukkig zijn er goede contacten onderling, onder andere met IHK Emden. Graag willen we samen met u werken aan een Eemsgebied dat economisch en ecologisch in balans is.

energie en klimaat brengen ons bij elkaar, scheppen verplichtingen en bieden kansen

We kunnen op het gebied van energietransitie ook veel van elkaar leren. In Noord-Nederland werken we aan de ontwikkeling van een groene waterstofeconomie. Bijvoorbeeld om te benutten in de scheepvaart en de chemische bedrijven in Delfzijl en de Eemshaven. We ontwikkelen technieken die ook voor Duitsland van belang kunnen zijn. Daarnaast spieken wij ook graag bij de buren. Bijvoorbeeld in Varel, waar Hitachi een grote superbatterij bouwt.

Er gebeuren, onder andere via het Interreg-programma, op energiegebied al leuke dingen. Bijvoorbeeld het project Kontaktlo(o)s Laden, waarin Nederlandse en Duitse MKB-bedrijven producten ontwikkelen om elektrische auto’s en scooters te laden zonder stekker.

Samengevat: energie en klimaat brengen ons bij elkaar, scheppen verplichtingen en bieden kansen.

3. Ondernemen en innovatie

Derde kansrijke terrein van samenwerking: ondernemen en innovatie. Als bestuurders maken wij gezamenlijke agenda’s. We zoeken elkaar op, we leren elkaar kennen. We maken afspraken. We proberen samenwerking zo makkelijk mogelijk te maken. We stimuleren dat scholen onderwijs in de buurtaal aanbieden. We proberen waar nodig diploma’s erkend te krijgen in het buurland.

geen grenzen aan de groei, maar groeien aan de grens

Maar uiteindelijk komt échte samenwerking pas van de grond als u, als ondernemers, het doet. Ik ben benieuwd straks na afloop uw ervaringen op dit gebied te horen. Want er zijn zeker al ondernemers die over de grens kijken. Bij het zoeken van toeleveranciers of het ontwikkelen van innovatieve producten. Of bij het aannemen van gespecialiseerde vakmensen. Een project als Arbeidsmarkt Noord probeert scholen en bedrijven over de grenzen heen met elkaar in contact te brengen. Zodat jongeren over de grens kijken als zij een baan zoeken. Zodat werkgevers ook in het buurland naar personeel uitkijken. En ondernemers zich bij het starten of uitbreiden van hun bedrijf niet door de grens laten tegenhouden. Ook in de zorg komt steeds meer grensoverschrijdende samenwerking van de grond. Een mooi voorbeeld is het project ‘Sorgen für, sorgen dass’, dat het voor studenten en personeel in de zorg makkelijker maakt om in het buurland stage te lopen of te gaan werken.

Kortom: grensoverschrijdend ondernemen kan u als bedrijven veel opleveren. Bovendien draagt het bij aan het versterken van de economieën aan beide kanten van de grens. Zoals een van onze staatssecretarissen het in een brief aan de Tweede Kamer dit voorjaar creatief samenvatte: ‘geen grenzen aan de groei, maar groeien aan de grens…’

4 Snelle treinverbinding

In 1865 pleitte een van onze Tweede Kamerleden al voor betere treinverbindingen met Duitsland. Deze man – Kamerleden waren toen altijd mannen – had een vooruitziende blik. Want als je wilt samenwerken, moet je elkaar wel goed kunnen bereiken. Het vierde kansrijke terrein is dan ook: infrastructuur. Ik vermoed dat de treinverbindingen zich in anderhalve eeuw wel ontwikkeld hebben. Maar het kan altijd beter. Wij als overheden moeten het voor u zo makkelijk mogelijk maken om de grens over te reizen. Daarom is de provincie Groningen een paar jaar geleden al gaan praten met Land Niedersachsen en stad Bremen om te kijken hoe de spoorlijn tussen onze regio’s verbeterd kan worden.

Die spoorverbinding gaat de Wunderline heten, en dat klinkt eigenlijk ook een beetje sprookjesachtig. Een sprookje dat hopelijk goed afloopt. Het plan was dat we in 2021 in iets meer dan twee uur van Groningen naar Bremen konden komen. In plaats van de bijna drie uur die daar nu voor staat. Maar helaas stortte toen de Friesenbrücke in. De brug moet er in 2024 weer staan. Hopelijk eerder, maar zeker niet later. Dan willen we ook de eerste fase van de versnelling van de spoorlijn klaar hebben. Ik hoop dat de eerste trein die dan over de nieuwe spoorbrug gaat het bordje ‘Wunderline’ draagt.

Wat is daar nog voor nodig? U raadt het al: geld. In Groningen hebben wij er een flink bedrag voor gereserveerd. Onze nationale overheid wil eraan mee betalen. En ik begrijp dat u, minister Althusmann, daar ook toe bereid bent. En anders kunt u nu natuurlijk niet meer terug…

Grensoverschrijdende samenwerking is niet alleen van belang voor de grensregio’s

De enige die nog over de brug moet komen, is het Bondsministerie, dat juridisch verantwoordelijk is. Gelukkig staat u als IHK aan onze kant. U hebt onlangs een resolutie aangenomen die verzoekt om de snelle spoorverbinding er te laten komen. Meer dan 20 Duitse en Nederlandse gemeenten langs de spoorlijn deden daar de afgelopen weken ook een oproep voor. Het moet wel heel raar lopen als wij zo met vereende krachten het Bondsministerie niet kunnen overtuigen van het belang van de Wunderline.

Grensoverschrijdende samenwerking is niet alleen van belang voor de grensregio’s, maar kan ook de nationale economieën versterken. Daarom is deze spoorverbinding ook van nationaal belang. We zullen alles op alles zetten om ervoor te zorgen dat die er komt.

5. U en ik

Ik noemde u vier terreinen waarop grensoverschrijdend samenwerken kansrijk is: bestuurlijke samenwerking, klimaat en energietransitie, ondernemen en innovatie, en infrastructuur. Tot slot nog het vijfde en laatste terrein.

Dat zijn u en ik. Want samenwerken is mensenwerk. We kunnen als bestuurders en overkoepelende organisaties van alles bedenken en regelen. We kunnen mensen bij elkaar brengen. We kunnen barrières wegnemen, wegen aanleggen en treinen versnellen. Maar uiteindelijk werkt het pas als ondernemer Schmidt uit Emden werknemer Jansen uit Bellingwolde aanneemt. Als de Groningse Marieke gaat stagelopen in het ziekenhuis in Papenburg. Of Jürgen uit Leer gaat studeren aan de Energy Academy in Groningen.

De keuze lijkt mij niet zo moeilijk.

Wij mensen maken het verschil. Het verschil tussen twee regio’s die telkens in hun eentje proberen het wiel uit te vinden. Die elkaar niet zien staan en daardoor grote kansen laten liggen. Of twee regio’s die de handen ineenslaan, zich samen sterk maken in Europa en zo een gezonde, duurzame en welvarende omgeving voor hun inwoners scheppen. De keuze tussen die twee lijkt mij niet zo moeilijk.

Tenslotte

Mijn toespraak op deze eerbiedwaardige plek heeft inmiddels een lengte bereikt waarbij de vroegere protestantse bewoners van deze kerk zich meteen thuis zouden hebben gevoeld. En zij hoefden niet – zoals u – de geur van het eten urenlang te verdragen. Tijd dus om af te ronden.

We legden vanavond een lange weg af, die begon bij Abraham Kuyper en Johannes a Lasco. We ontmoetten gifmengers en moordenaars. En een Kamerlid dat zijn tijd ver vooruit was. De route eindigt nu hier in Emden, bij onszelf. Onze samenwerking past in een lange geschiedenis van elkaar af en toe opzoeken en versterken. Maar als we naar de toekomst kijken is dat niet genoeg. We zullen elkaar nog veel meer en vaker moeten weten te vinden. Dat moet heel gewoon worden. We moeten nieuwsgierig naar elkaar zijn. We moeten proberen elkaars taal te spreken en te begrijpen. Ik hoop dat u mijn Duits vandaag kunt waarderen. En ik weet dat velen van u inmiddels goed Nederlands spreken. Toch?

Grijp uw kansen, zou ik zeggen!

Laten we kijken waar we elkaar kunnen versterken en aanvullen. En laten we denken in kansen. Net over de grens heb ik u een afzetmarkt te bieden van 17 miljoen mensen. We hebben kennisinstellingen en innovatieve bedrijven die graag met u meedenken over nieuwe producten en innovatieve projecten. We hebben goed opgeleide kenniswerkers en vakmensen die graag in Duitsland aan de slag willen. Grijp uw kansen, zou ik zeggen! Omgekeerd stimuleer ik in eigen land ondernemers, studenten en werknemers om hun blik oostwaarts te richten.

Alleen dán kunnen we het sprookje van die prachtige grote regio, waar mensen duurzaam, veilig en welvarend leven en werken, afronden zoals een sprookje hoort te eindigen: ‘En ze leefden nog lang en gelukkig’.

Ik dank u dat ik u mocht toespreken. En ik hoop dat ik u nóg enthousiaster heb kunnen maken voor samenwerking met Noord-Nederland dan u ongetwijfeld al was!

(Speech tbv IHK-Wirtschafsabend, Emden, 30 augustus 2018)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *