Voor de verandering, maar welke dan?

1. Sporen van Luther

Bij ons thuis op de schoorsteenmantel staat het meest verkochte Playmobil poppetje ooit. Dat van Luther. Compleet met mantel, baret en ganzenveer. En natuurlijk de door hemzelf vertaalde Bijbel, hier passend opengeslagen op de overgang van het Oude- naar het Nieuwe Testament. Ik nam hem mee, vandaag naar de Kerkendag in een regenachtig Bourtange. Al was het maar om te kunnen zeggen: “U merkt het: ook wij staan thuis elke dag stil bij 500 jaar Reformatie!” De aanwezigen lachten welwillend.

Interessant dat Playmobil Luther dus vooral portretteert als Bijbelvertaler. Want ik associeer hem spontaan met zijn stoere daad op 31 oktober 1517: het vasttimmeren van 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg. Ik had het van mijn moeder niet gemogen! De keuze van Playmobil is beter: niet de spijkeraar, maar de Bijbelvertaler. Want het staat vast dat Luther de Bijbel heeft vertaald. Maar historici verschillen van mening over dat spijkeren. Het is aannemelijker dat Luther zijn opvattingen publiceerde. De boekdrukkunst gaf hem vleugels. De moderne techniek zorgde ervoor dat Luthers ideeën zich snel en makkelijk konden verspreiden door Europa. En zo droeg hij bij aan de democratisering van de kennis. Wat stáát er eigenlijk in de Bijbel? Lees het zelf maar!

Dat we deze Kerkendag, met aandacht voor de Reformatie, uitgerekend plaatsvindt in de vesting Bourtange, is eigenlijk best bijzonder. Want Bourtange was ‘fout’ in de oorlog. De Tachtigjarige, om precies te zijn! Het programma vermeldt dat de kerk waarin ik spreek de eerste nieuwgebouwde protestantse kerk in onze provincie was. Maar daar ging wel iets aan vooraf! Bourtange koos aan het begin van de Tachtigjarige oorlog, onder stadhouder Rennenberg, samen met de stad Groningen, vóór Spanje. En daarmee voor de kerk van Rome. De katholieke kerk, met het toen dominante wereldbeeld, waarin de paus als plaatsbekleder van Christus op aarde gezaghebbend kon bepalen wat gelovigen moesten geloven. En waarin de vorst bepaalde wat zijn inwoners geloofden: ‘Cuius regio, eius religio.’ Geheel in de traditie van de Romeinse keizer Constantijn en van Karel de Grote: de zendeling met het zwaard. Met die wind in de rug – en die van de latere kolonisatie – werd de kerk een wereldspeler.

Maar de Reformatie bracht een verandering. Ze verlegde de aandacht naar de mens. Naar de gelovige zelf. Naar de persoonlijke relatie met het Opperwezen. Naar het eigen hart, de eigen geest. Dat was een radicale stap. Een revolutionaire democratisering en individualisering die nog steeds merkbare effecten heeft. Luther liet sporen na die hij niet kon bevroeden! Ooit leerde ik van een socioloog in de Verenigde Staten de vanzelfsprekende koppeling tussen protestantisme en individualisme: ‘A Cowboy is a Calvinist on a horseback!’

2. Verandering als constante

In alle tijden hebben mensen gevonden dat ze in historische tijden leefden. Tijden van grote verandering. Vaak in de eindtijd: ‘Het einde aller dingen is nabij’. Dus ik moet een beetje voorzichtig zijn om de tijd waarin wij leven te bestempelen als historisch. Maar vast staat dat we leven in een tijd van ongelooflijke veranderingen.

Veranderingsgoeroe Jan Rotmans vertelt aan iedereen die het maar wil horen dat we niet leven in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk. We staan niet vóór de verandering, we zitten er middenin. Dat geldt ook voor de kerken. Er is het indrukwekkende onderzoek ‘God in Nederland’, waarin al sinds mijn geboortejaar, 1966, elke tien jaar de gelovigheid van Nederland wordt bijgehouden. Een halve eeuw verandering. Van tijdperk!

Want het doet wat met Nederland als de meeste Nederlanders niet meer in God of een hogere macht geloven? Als ruim acht van de tien Nederlanders niet meer in een God gelooft die zich met hen persoonlijk bezighoudt? Als bijna evenveel mensen nooit meer in de kerk komen? 

Als Nederland God is kwijtgeraakt, verandert dat het land. Het wordt moeilijker om een gemeenschappelijk kader te vinden voor keuzes met een morele dimensie. Het wordt moeilijker om te ontdekken waar we samen vandaan komen en om consensus te bereiken over wat waardevol is om te behouden. Kennis en gevoeligheid verdwijnen, voor tradities en rituelen. We worden langzamerhand een samenleving van religieus ongeletterden, waarin religie op zijn best ouderwets of exotisch is. En in veel gevallen angst inboezemt. En waarin de rest van de wereld er zo min mogelijk last van moet hebben. Van hoofddoekjes, keppeltjes of kruisjes. Van ritueel slachten, zondagsrust of bijzonder onderwijs. Geloven doe je maar in de kerk!

Veelzeggend is de omgang met de bekende ‘scheiding van kerk en staat’. Die is ontstaan ter bescherming van de geloofsvrijheid. Niet de staat bepaalt wat jij gelooft. En er is geen staatsgodsdienst. Dus was het terecht dat Thorbecke het ‘Ministerie van Eredienst’ heeft afgeschaft. Inmiddels weet bijna niemand dat meer. En tien tegen één dat iemand die nu een pleidooi houdt voor de scheiding van kerk en staat, niet de godsdienstvrijheid wil beschermen, maar het publieke domein wil afschermen van religieuze invloeden. De kerk moet zich er niet mee bemoeien! En dat is een totale omkering van het leerstuk! Toen God verdween uit Jorwerd, bleef dat niet beperkt tot Jorwerd. Het raakt het land.

3. Voor de verandering, welke dan?

Het dagthema is: “Voor de verandering.” Voor de verandering? Niet van elke verandering in de wereld om ons heen word ik vrolijk. Maar als het een gegeven is dat Nederland een bontere, meer eclectische samenleving wordt, dan is het logisch dat dingen die vroeger vanzelfsprekend waren, nu op hun waarde worden beproefd. Door gelovigen, maar ook door anderen. En dat vind ik positief. 

Angst is een slechte raadgever. En het loont zelden de moeite om met de rug naar de toekomst te gaan staan. Of naar de wereld, waarin het christendom met bijna een derde van de wereldbevolking een formidabele invloed kan hebben. Hopelijk ten goede. En daar kunnen kerken aan bijdragen.

Je kunt geen betere wereld laten beginnen, als je je die niet eens kunt voorstellen. En dus loont het de moeite om je niet af te sluiten voor de verandering. Maar om die met open ogen tegemoet te treden. Dat waardeer ik aan het thema en aan de mooie workshops die de Kerkendag Oost-Groningen vandaag heeft: Hoe ga je om met social media? Hoe ben je er voor kwetsbare mensen? Wat doe je met secularisatie en migratie? Hoe krijg je eerlijke wereldhandel? Wat is de essentie van een gemeente? En hoe vertel je het anderen? Alleen al dat uitgebreide programma maakt de kerkendag tot een succes.

Verandering: Soms overkomt het ons. Vaak reageren we. En soms slagen we er in verandering teweeg te brengen. Ik wens de aanwezigen toe dat dat dat laatste vandaag gebeurt. Dat ze kiezen voor de verandering die u zelf teweeg brengt. En dat een dag die regenachtig begon, inspirerend eindigt.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *